Hoofdstuk 1: Muziek in het Oude Griekenland en in de vroeg-christelijke kerk
1.5 Muzikale kenmerken van het Gregoriaans

1.5.1 Vormen
Het Gregoriaans kent eenvoudige vormen, waarbij de tekst voornamelijk op ťťn toon wordt gezongen (gereciteerd).

reciterende_melodie (6K)

Soms zijn er eenvoudige melodieŽn waarbij meestal een lettergreep correspondeert met een toon (syllabisch).

veni_creator3 (4K)

Ten slotte zijn er melodieŽn met veel melismen: belangrijke woorden en lettergrepen worden dan geaccentueerd door langere melismen en vaak op hogere toonhoogten. Een voorbeeld van een melismatische melodie zie je hieronder:

melismatische_melodie (8K)

1.5.2 Melodische eigenschappen
Als je de voorbeelden tot nu analyseert, dan kun je de volgende conclusies trekken over hoe Gregoriaanse melodieŽn worden gecomponeerd:

  1. kleine intervallen: sekunden en tertsen; weinig grote sprongen
  2. kleine ambitus (omvang)
De melodieŽn zijn geschreven in een van de zogenaamde kerktoonsoorten (modi) zoals dorisch en frygisch. Meer informatie: klik hier

kyrie (12K)

Een gregoriaanse melodie in d-dorisch met de standaard kleine intervallen en een kleine ambitus

1.5.3 Ritmische eigenschappen
De neumen waren waarschijnlijk ook tekens die ritmiek en versieringen aangaven, maar daar weten we veel minder van.

1.5.4 Troop en sequentia
In de tijd van Karel de Grote lagen de Gregoriaanse gezangen zo ongeveer vast. Experts denken dan ook dat zo de behoefte is ontstaan om, door iets van persoonlijke vroomheid, de gezangen uit te breiden of om te vormen. Bij uitstek geschikt waren daarvoor de melismen en ontstonden de tropen. Bij de zuiver-textuele troop werden onder de tonen van de melismen nieuwe tekst geplaatst, met veelal op elke toon een lettergreep (dus met een syllabisch resultaat). De ingeschoven tekst was veelal een nadere verklaring of commentaar op de oorspronkelijke tekst. Bij een textueel-muzikale troop werd er bij een melisme zowel tekst als nieuwe tonen ingelast. Hieronder een voorbeeld van een zuiver-textuele Kyrie-troop.

troop (14K)

Je ziet dat de het melisme op de lettergreep e van Kyrie wordt voorzien van een nieuwe tekst. Eenzelfde principe kon worden toegepast op andere gezangen, zoals het 'Alleluia'. De slot-a van het 'Alleluia' was een groot melisme, dat van een aparte tekst werd voorzien. Daaruit ontwikkelde zich de sequentia, herkenbaar aan de vorm aa/bb/ccÖ/zz.

Voor het ontstaan van de sequentia geeft de belangrijke sequentia-dichter Notker Balbulus (Ü 912) een eenvoudige verklaring:

  • "Toen ik nog een jonge man was en de melodiae longissimae (heel lange melodieŽn), hoe dikwijls ik ook probeerde ze te onthouden, mij uit het onstandvastige hart wegvluchtten, begon ik stilletjes bij mezelf te overleggen hoe ik ze wel bij elkaar zou kunnen houden. Ondertussen gebeurde het echter dat er bij ons een priester uit JumiŤges kwam, dat onlangs door de Noormannen was verwoest, die zijn antiphonariunim meebracht, waarin een soort verzen waren gezet op de sequenties, maar op een zeer gebrekkige wijze. Al was ik dus blij om dat te zien. de smaak ervan was bitter. Toch begon ik in navolging daarvan ook te schrijven: Laudes Deo concinat orbis universus, qui gratis est redemptus, en verder: Coluber Adoe deceptor. Toen ik deze verzen aan mijn leermeester Iso bracht heeft deze mijn ijver geprezen en medelijden gehad met mijn onervarenheid en hij heeft wat hem beviel geloofd maar wat hem min- der aanstond getracht te verbeteren door te zeggen: elke aparte beweging van het lied moet ook een aparte lettergreep hebben. Toen ik dat gehoord had heb ik de lettergrepen die op ia kwamen gemakkelijk kunnen verbeteren, maar die op le en lu stonden als onmogelijk beschouwd om te veranderen en niet ter hand durven te nemen, terwijl ik later door oefening ook dat als heel gemakkelijk ben gaan beschouwen, zoals "Dominus in Syna" en "Mater" getuigen. Op deze wijze onderricht, begon ik voor de tweede keer en schreef: Psallat ecelesia mater illibata. Toen ik deze versjes aan mijn meester Marcellus aanbood, heeft hij ze vol vreugde op aparte blaadjes verzameld en gaf ze aan zijn leerlingen, de een deze de ander die, om te zingen."
    (uit Biezen, J. van & Schulte Nordholt, J.W., Hymnen, Doornik, 1967)

Sinds de 16e eeuw geldt er een verbod op tropen en bijna alle sequentiae.

1.5.5 Hoe klinkt Gregoriaans?
Hieronder een voorbeeld: het begin van het Gregoriaanse Puer natus, de Introitus van de Mis voor Eerste Kerstdag.

puer_natus (28K)

De vertaling luidt:
Want een kind is ons geboren, een Zoon is ons gegeven en de heerschappij rust
op zijn schouders en men noemt hem: Wonderbare Raadsman (Jesaja 9, 5)

Audio:www.naxosmusiclibrary.com, CD code: 8.550712, track 7, Puer natus

vorige | volgende